Trong phần đọc hiểu truyện lớp 12, học sinh không chỉ cần xác định người kể chuyện mà còn phải biết phân tích điểm nhìn, chi tiết, tình huống và tác dụng của các yếu tố này đối với việc thể hiện nhân vật, chủ đề và tư tưởng tác phẩm. Đây là những nội dung trọng tâm trong hệ thống ôn tập giữa kỳ I lớp 12.
1. Xác định người kể chuyện
- Người kể chuyện là một nhân vật hoặc một thực thể do tác giả sáng tạo ra để thuật lại câu chuyện trong tác phẩm văn học. Người kể chuyện không đồng nhất với tác giả ngoài đời thực, mà là một giọng điệu, một góc nhìn được gửi gắm để dẫn dắt độc giả vào thế giới nghệ thuật.
- Để xác định, hãy đặt câu hỏi: “Ai đang kể câu chuyện?” → “Người kể có trực tiếp tham gia vào câu chuyện không?”
Có thể gặp:
Người kể chuyện ngôi thứ nhất: thường xưng “tôi”, “ta”... và trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến câu chuyện.
Người kể chuyện ngôi thứ ba: người kể giấu mình, đứng ngoài câu chuyện, không tham gia vào câu chuyện.
📌 Mẹo: Không chỉ nhìn vào một từ “tôi”. Cần xác định “tôi” có phải là lời của người kể chuyện hay chỉ xuất hiện trong lời thoại của nhân vật.
2. Phân tích điểm nhìn
- Điểm nhìn là là vị trí, lập trường, cách nhìn của người kể chuyện hoặc nhân vật đối với các sự kiện, nhân vật, hiện thực được miêu tả trong tác phẩm. Điểm nhìn chi phối cách kể, cách miêu tả, cách đánh giá, bình luận, tạo nên cái nhìn đa chiều, phong phú về cuộc sống.
- Phân loại:
+ Điểm nhìn của người kể chuyện: Thể hiện qua cách người kể chuyện lựa chọn ngôi kể, cách sắp xếp, trình bày các sự kiện, cách miêu tả nhân vật, bối cảnh…
+ Điểm nhìn của nhân vật: Thể hiện qua cách nhân vật cảm nhận, suy nghĩ, đánh giá về thế giới xung quanh, về bản thân và về các nhân vật khác.
+ Điểm nhìn bên ngoài: Miêu tả sự vật, con người từ bề ngoài, khách quan, dựa trên những gì quan sát được.
+ Điểm nhìn bên trong: Đi sâu vào nội tâm nhân vật, miêu tả những suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng thầm kín của họ.
+ Điểm nhìn không gian: Có thể là điểm nhìn từ xa, từ gần, từ trên cao, từ dưới thấp... tạo nên những góc nhìn khác nhau về không gian.
+ Điểm nhìn thời gian: Có thể là điểm nhìn từ hiện tại, hồi tưởng về quá khứ hoặc hướng tới tương lai, tạo nên sự đan xen giữa các thời điểm khác nhau.
+ Điểm nhìn tâm lý, tư tưởng: Thể hiện qua thái độ, quan điểm, tư tưởng, tình cảm của người kể chuyện hoặc nhân vật đối với các vấn đề được đề cập.
+ Điểm nhìn di động: Là kiểu kể chuyện mà người kể chuyện tựa vào nhiều điểm nhìn khác nhau để kể chuyện.
- Khi phân tích điểm nhìn, hãy trả lời: Ai nhìn? → Nhìn từ đâu? → Biết đến mức nào? → Nhìn thấy/hiểu được điều gì?
Ví dụ, khi câu chuyện được kể theo ngôi thứ nhất:
→ Điểm nhìn thường là điểm nhìn bên trong, hạn tri, đặt vào nhân vật xưng “tôi”.
→ Người đọc theo dõi câu chuyện qua những gì nhân vật “tôi” trực tiếp chứng kiến, trải nghiệm,...
📌 Mẹo: Khi đề hỏi tác dụng của điểm nhìn, đừng chỉ viết “giúp câu chuyện sinh động hơn”. Hãy chỉ rõ điểm nhìn đó giúp người đọc hiểu nhân vật, sự việc hoặc chủ đề như thế nào.
3. Phân tích chi tiết nghệ thuật
- Là những chi tiết nhỏ nhưng có giá trị nghệ thuật cao, góp phần thể hiện chủ đề, tư tưởng, khắc họa tính cách nhân vật, tạo không khí, bối cảnh cho câu chuyện. Có thể là chi ti ết về ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ của nhân vật, hoặc chi tiết về không gian, thời gian, cảnh vật,...
- Trong tác phẩm văn học, chi tiết đóng vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng nội dung, thể hiện tư tưởng, cảm xúc và cá tính nghệ thuật của tác giả. Tuy nhiên, không phải chi tiết nào cũng có giá trị như nhau.
- Các làm dạng câu hỏi về chi tiết:
+ Bước 1. Xác định chi tiết: Chi tiết được nhắc đến là gì? Xuất hiện trong hoàn cảnh nào?
+ Bước 2. Phân tích ý nghĩa/ tác dụng: Chi tiết ấy góp phần thể hiện tính cách, số phận nhân vật, thúc đẩy cốt truyện hoặc làm nổi bật chủ đề, tư tưởng của tác phẩm như thế nào?
Ví dụ: Chi tiết “vết chân ngựa” trong Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường) mang ý nghĩa biểu tượng lịch sử và vẻ đẹp thơ mộng của dòng sông Hương.
📌 Lưu ý: Không nên kể lại cả câu chuyện khi phân tích chi tiết. Hãy tập trung vào vì sao tác giả lựa chọn chi tiết ấy và nó có vai trò gì.
4. Xác định tình huống truyện
- Là sự kiện đặc biệt, có tính bước ngoặt trong tác phẩm. Tình huống truyện là hoàn cảnh riêng, tình thế xảy ra truyện, là khoảnh khắc được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt trong truyện khiến tại đó, cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ sắc nét nhất. Đó là tình huống chứa đựng những mâu thuẫn, những điều “bất thường” éo le, nghịch lý trong cuộc sống thường ngày của nhân vật.
- Để xác định tình huống, hãy hỏi: Nhân vật đang ở hoàn cảnh nào? → Điều gì bất thường hoặc có vấn đề xảy ra? → Hoàn cảnh ấy khiến nhân vật phải đối diện với điều gì?
Có thể ghi nhớ: HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT → MÂU THUẪN/VẤN ĐỀ → HÀNH ĐỘNG, TÂM LÍ NHÂN VẬT → CHỦ ĐỀ
📌 Một tình huống truyện có giá trị thường không chỉ tạo ra diễn biến cho câu chuyện mà còn là “điểm thử” để nhân vật bộc lộ tính cách, phẩm chất và đời sống nội tâm.
5. Phân tích tác dụng của tình huống truyện
Khi đề hỏi “Tình huống truyện có tác dụng gì?”, có thể triển khai theo 3 hướng:
- Đối với cốt truyện → Tạo hoàn cảnh để câu chuyện phát triển, tạo điểm nút hoặc mâu thuẫn.
- Đối với nhân vật → Đặt nhân vật vào hoàn cảnh đặc biệt để bộc lộ tính cách, tâm lí, phẩm chất hoặc lựa chọn.
- Đối với chủ đề → Góp phần làm nổi bật vấn đề, tư tưởng và thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm.
👉 Công thức: TÌNH HUỐNG → CỐT TRUYỆN → NHÂN VẬT → CHỦ ĐỀ
📌 Lưu lại để ôn giữa kỳ I môn Ngữ văn 12! Khi gặp câu hỏi phân tích truyện, hãy tránh trả lời riêng lẻ từng yếu tố. Quan trọng nhất là chỉ ra mối quan hệ giữa người kể chuyện, điểm nhìn, chi tiết và tình huống với việc xây dựng nhân vật và thể hiện chủ đề.
Theo hệ thống ôn tập, lớp 12 tập trung vào truyện truyền kì và truyện ngắn hiện đại, trong đó có các yếu tố người kể, điểm nhìn, chi tiết, tình huống, chủ đề; phần đọc hiểu còn yêu cầu phân tích ý nghĩa hình tượng, nghệ thuật trần thuật và tư tưởng tác phẩm.
-----------------
